BLACKPRINT: Meneer Sterl, met het HoHo Wien heeft u een van de internationaal bekendste projecten van hedendaagse houtbouw gerealiseerd. Hoe is het project tot stand gekomen?

Oliver Sterl: Daarvoor moet ik iets verder teruggaan: onze achtergrond ligt sterk in de stedenbouw, en dat heeft ook de ontwikkeling van HoHo Wien beïnvloed. De locatie van het project bevindt zich op een voormalig vliegveld uit 1911, dat na de Tweede Wereldoorlog lange tijd braak lag en later werd gebruikt als privévliegveld en als locatie voor autoraces. Al in de jaren negentig hadden wij voor dit gebied een zogenoemde ‘urbane partituur’ ontwikkeld, die ook op de Biënnale van Venetië te zien was. Het doel was om een soort spelregelset te creëren die een duurzame ontwikkeling van het stadsgebied op lange termijn mogelijk maakt.

BLACKPRINT: Maar die aanpak is destijds niet gerealiseerd...

Oliver Sterl: Nee, het bestemmingsproces was te complex, zodat niemand destijds het risico wilde nemen. Daarbij moet men bedenken dat de bevolking van Wenen tot 1990 steeds verder kromp, omdat de stad aan de rand van West-Europa lag. Na de val van de Muur groeide de stad echter plotseling weer sterk, waardoor nieuwe terreinen voor stadsontwikkeling moesten worden ontsloten. De centrale uitdaging daarbij was dat Wenen nagenoeg volledig door beschermde natuurgebieden is omgeven. Nieuwbouw was dus alleen mogelijk op bestaande terreinen. Het voormalige vliegveld leek daarvoor ideaal vanwege zijn infrastructuur.

BLACKPRINT: Ondanks die behoefte volgde pas in 2005 een stedenbouwkundige prijsvraag voor het gebied, die uiteindelijk door Tovatt Architects uit Zweden werd gewonnen.

Oliver Sterl: Ja, precies. Hun ontwerp voorzag in een meer in het midden van de wijk, een ring eromheen en daartussen grotere en kleinere bouwkavels met uiteenlopende programma's. In 2012 volgde een stedenbouwkundig ontwikkelingstraject voor het ten zuiden van het meer gelegen Seeparkquartier. We hebben destijds met dezelfde aanpak als in 1995 deelgenomen en een regelkader opgesteld om de ontwikkeling van de wijk over de tijd te voorspellen en vrijheidsgraden te definiëren.

BLACKPRINT: En hoe is vervolgens het idee voor het houten hoogbouwgebouw HoHo Wien ontstaan?

Oliver Sterl: Dat begon eigenlijk als een idee dat aanvankelijk niet helemaal serieus bedoeld was. Maar nadat een van de investeerders, Kerbler Holding, een houtbouwbedrijf uit Steiermark had overgenomen, werd het plan steeds concreter.

Oliver Sterl: Het gebouw ligt direct bij de eindhalte van de U2 en vervult daar een sleutelrol: als een van drie markante hoogtepunten zet het een verticaal accent in de verder vlakke wijk en vormt tegelijk de entree tot het gebied. Het aangrenzende plein fungeert daarbij als ruimtelijke 'toegangspoort' tot de Seestadt. Deze stedenbouwkundige situatie weerspiegelt zich rechtstreeks in de gebouwstructuur. Het complex bestaat uit twee in elkaar verstrengelde torens en een aanvullend laagbouwdeel. Waar het bouwlichaam aan de meerzijde als een markant landmark werkt, reageert het aan de stationszijde met een getrapte silhouet en een horizontaal afdak, om zo een menselijke maat te creëren. Stedenbouw, hoogbouwlogica en houtbouw grijpen in elkaar en bepalen gezamenlijk de verschijningsvorm. De functionele gebruiksmenging van kantoren, serviced apartments, hotel- en wellnessfaciliteiten wordt mogelijk gemaakt door een flexibel constructiesysteem.

BLACKPRINT: Het HoHo Wien toont de voordelen van de hybride houtbouwwijze: verstijvende betonnen kernen nemen verzorging en ontsluiting voor hun rekening, terwijl de houtbouwconstructie daarvoor is aangedokt voor open gebruik. Het aandeel houtbouw vanaf de begane grond bedraagt circa 74%. Hoe is het gelukt om het project in deze vorm en op deze hoogte te realiseren?

Oliver Sterl: Toen we in 2014 met de planning begonnen, lagen de normatieve en juridische randvoorwaarden nog duidelijk achter de eisen van een dergelijk project. Daarom hebben we eerst alle relevante hoogbouwvoorschriften systematisch in kaart gebracht en onderzocht hoe die zich laten vertalen naar een houten hoogbouwgebouw. Een centraal thema daarbij was brandveiligheid: dragende bouwdelen voor een hoogbouwgebouw moeten worden geclassificeerd als onbrandbaar — een eis waaraan het materiaal hout van nature niet voldoet. Op basis daarvan hebben we stapsgewijs een hybride constructieconcept ontwikkeld en onze oplossingen voortdurend met de stad Wenen besproken. Na meerdere afstemrondes werd geleidelijk duidelijk dat de aanpak technisch en regelgevingtechnisch haalbaar was. Vervolgens heeft de stad een eigen taskforce opgericht, waarin brandveiligheid, constructieve veiligheid en andere vakdisciplines werden gebundeld. In dat kader werden onze concepten besproken en op basis daarvan hebben wij ze verder ontwikkeld, getest en aangescherpt.

BLACKPRINT: En wat betekende dat concreet voor de ontwikkeling van de constructie?

Oliver Sterl: Een beslissende stap waren reële brandproeven. Daarvoor bouwden wij een bouwdeelmaquette van kolom, ligger en vloer en testten deze onder extreme omstandigheden: 90 minuten bij circa 1.000 graden. Daarna was het oppervlak van de houten delen sterk verkoold, het beton op sommige plekken afgebladderd, maar de dragende structuur was in de kern vrijwel onveranderd gebleven. Dat toonde duidelijk de beschermende werking van de verkoolingslaag aan en bevestigde dat houten draagwerken bij brand op betrouwbare wijze zijn te berekenen. Op die basis konden wij het project stap voor stap verder ontwikkelen in nauw overleg met de stad.

BLACKPRINT: En zo ontstond niet alleen een sleutelproject voor de Seestadt Aspern, maar ook een referentiemodel voor de wereldwijde houten hoogbouw.

Oliver Sterl: Ja, maar de hoogte was daarbij geen doel op zich — die is voortgekomen uit de stedenbouwkundige situatie. En fundamenteel gaat het bij houten hoogbouw om het materiaal en de juiste beschermingsconcepten. In ons geval heeft het goedkeuringsproces desondanks in totaal circa twee jaar geduurd tot 2016. De nauwe afstemming met de autoriteiten heeft er uiteindelijk ook toe geleid dat normen en regelgeving verder zijn doorontwikkeld. Voor het HoHo Wien konden de benodigde bijzondere onderbouwingen worden aangeleverd. In de reguliere praktijk zijn in Wenen echter tot op heden slechts gebouwen tot zes bouwlagen zonder aanvullende onderbouwing in houtbouw toegestaan.

BLACKPRINT: Welke inzichten uit dit project zijn terugkijkend voor u bijzonder relevant?

Oliver Sterl: Centraal staat: zulke projecten realiseer je niet alleen. Het vraagt om een omgeving die bereid is de weg mee te gaan. Ten tijde van het HoHo Wien was die omgeving gunstig en de betrokken personen waren capabel en bereid het project te ondersteunen. Anders had dit initiatief simpelweg niet gerealiseerd kunnen worden.

BLACKPRINT: En hoe zit het met de economische kant — rentabiliseert zo'n project zich eigenlijk?

Oliver Sterl: Een goede vraag. Daarbij moeten twee punten worden meegewogen. Ten eerste moeten de gebruikte houten bouwdelen, met name bij hoogbouwgebouwen, zeer massief zijn. Bij het HoHo Wien hadden de begane-grondkolommen afmetingen van 1,20 × 0,40 m, soms zelfs dubbelkolommen. Dat vraagt veel ruimte. Maar hoe meer nettovloeroppervlak er ten opzichte van bruto verloren gaat, des te duurder het project wordt. Een tweede punt is de materiaalapprovisie: hout is een natuurproduct. Fijnsparren groeien alleen onder specifieke omstandigheden optimaal. En plagen zoals schorskevers of klimatologische schommelingen beïnvloeden de aanvoer. Alternatieven zoals zilverspar zijn veerkrachtiger, maar hebben circa 80 jaar nodig tot de oogst. Daarbij komt de complexiteit van de bouwwijze: het vraagt hooggekwalificeerd vakpersoneel, nauwkeurige planning en perfecte uitvoering. Zelfs kleine fouten leiden snel tot vertragingen. Bijzonder kritisch zijn water, condensatie, wind en weer — vier factoren die de bouw sterk beïnvloeden. Bij het HoHo Wien moesten bijvoorbeeld enorme wandelementen van 4,80 × 3,50 m worden gemonteerd. Wind alleen al kan daarbij tot onvoorziene vertragingen leiden. Houten hoogbouwgebouwen zijn dus technisch fascinerend en tonen wat mogelijk is. Maar ze zijn geen universele oplossing voor meer duurzaamheid.

BLACKPRINT: Een eerdere pioniersprestatie van uw bureau was het woon- en bedrijfsgebouw in de Wiedner Hauptstraße, waarbij voor het eerst in Wenen gevelbegroeiing werd toegepast. Welke uitdagingen kwamen daarbij kijken?

Oliver Sterl: Het project ligt in een extreem smalle straat die in de zomer door de sterke verharding sterk opwarmt. Ons antwoord daarop was gevelbegroeiing. Destijds bestonden er nauwelijks ervaringen, waardoor we vragen over insecten, daglicht of brandrisico's vakkundig moesten beantwoorden. Tegelijkertijd toonden onze berekeningen aan dat de gevoelstemperatuur in de zomer met circa tien graden daalde, deels door schaduwwerking, deels door verminderde warmteopslag in de omgeving. Voortbouwend op die ervaringen plannen wij gevelbegroeiing tegenwoordig regelmatig, met name in dicht bebouwde, warme binnenstedelijke locaties. Daarbij is de soortkeuze van belang: welke planten gedijen, welke trekken schadelijke insecten aan, welke dieren voelen zich er thuis? Even bepalend is de vraag of de begroeiing bodemgebonden is — zodat de planten voldoende energie opnemen — of dat het wandgebonden systemen betreft die speciaal moeten worden geconstrueerd. Hoe dan ook: goed toegepast zijn gevelbegroeiingen een zeer effectief middel om het microklimaat te verbeteren. In de winter zijn de planten bladerloos en belemmeren ze dus geen daglicht; in de zomer functioneren ze als gerichte natuurlijke zonwering!

BLACKPRINT: Momenteel realiseert u het project Biotop Wildquell in het zuiden van Wenen. Welke stedenbouwkundige en programmatische vraagstukken staan daar centraal?

Oliver Sterl: Biotop Wildquell is een voormalig industrieterrein met een aangrenzend park van circa 30.000 vierkante meter, dat in een stedenbouwkundig ensemble met meerdere bouwprojecten opnieuw wordt ontwikkeld. Voor ons staan daarbij vier basisprincipes centraal: een sterk vergroende, autovrije stad; een sokkelgebouw dat naar het noorden is georiënteerd en geluidsafscherming naar het spoor waarborgt; en hoogbouwwoningen die bewust in de groene ruimte reiken — maar niet in lange stroken zoals in de jaren zeventig, maar verspringend en verweven gerangschikt. In hun samenspel ontstaan meer belichting, gedifferentieerde buitenruimten en een maat die mensen tegemoetkomt.

BLACKPRINT: En hoe pakt u het thema duurzaamheid daar aan?

Oliver Sterl: Een groot deel van het project bestaat uit gesubsidieerde woningbouw. De kostendruk is navenant hoog, waardoor houtbouw hier niet realiseerbaar was. Een centraal aspect is in plaats daarvan de sociale duurzaamheid: het park is openbaar toegankelijk en staat voor iedereen open, niet alleen voor de bewoners. Zo creëren we een meerwaarde voor de wijk en bevorderen we stedelijk samenleven.

BLACKPRINT: Een boeiend aspect dat direct aansluit bij de Weense traditie van sociale woningbouw. Een ander groot thema voor uw bureau is de herbestemming van bestaande gebouwen. Een goed voorbeeld daarvan is uw project in de Wiener Siccardsburggasse. Welke kansen ziet u in renovatie ten opzichte van nieuwbouw, met name met het oog op klimaatdoelstellingen en grondstoffenverbruik?

Oliver Sterl: Gebouwen uit de jaren tachtig hebben doorgaans een slechte warmte-isolatie en olie- of gasverwarming. Ze zijn dus ideale kandidaten voor een uitgebreid renovatieprogramma. In de Siccardsburggasse stonden we voor verschillende opties voor de thermische renovatie, van de klassieke sloop van de gevel tot een verdubbeling van de constructie met een aanvullende houtvezelplaat. Na afweging van alle voor- en nadelen was ons oordeel helder: als we kringloopeconomie en duurzaamheid serieus willen nemen, moeten we de bestaande bouwsubstantie optimaal benutten. Uiteindelijk konden we vanwege hogere kosten de onderconstructie weliswaar niet behouden en verdubbelen, maar hebben we een gevelisolatie van hernieuwbare grondstoffen (hennep) toegepast. Perfectie is helaas niet eenvoudig te bereiken — het gaat om afwegingen.

BLACKPRINT: Als u kijkt naar de huidige ontwikkeling van RLP Rüdiger Lainer + Partner Architekten ZT GmbH: welke thema's, typologieën of vraagstukken zullen uw werk de komende jaren bepalen?

Oliver Sterl: Ik zie drie centrale pijlers voor onze werkwijze: stedenbouw, nieuwbouw en de doorontwikkeling van bestaande structuren. Als we de klimaatcrisis serieus willen aanpakken, speelt met name de primaire structuur van gebouwen een centrale rol. En ongeacht of die uit hout, beton of staal is: langlevende primaire structuren binden gedurende decennia CO₂ en maken flexibel gebruik over de tijd mogelijk. Hout speelt hier momenteel een bijzondere rol, omdat het CO₂ op lange termijn bindt. Dat lost het klimaatprobleem niet alleen op, maar geeft ons wel waardevolle tijd. Beslissend is echter dat gebouwen niet alleen duurzaam, maar ook gebruiksneutraal worden gepland. Ruimtelijke lagen moeten zo worden ontworpen dat er verschillende functies in kunnen worden ondergebracht, van wonen via werken tot publieke voorzieningen. Alleen zo kan men op lange termijn CO₂ besparen en flexibiliteit waarborgen. Daarbij moeten ramen, gevels en installaties vervangbaar en eenvoudig te onderhouden zijn. Als we deze principes toepassen, kunnen gebouwen ontstaan die 200 jaar of langer meegaan.

CARLISLE® Coffee-Table-Book

Laat u inspireren door duurzame en gecertificeerde afdichtingsoplossingen voor architectuur die vandaag al aan morgen denkt. 

Lunch & Learn – Nieuwe impulsen voor platte daken

Nieuwe ideeën en know-how voor uw volgende projecten, direct bij u op kantoor, inclusief lunch voor uw team. 

Kwaliteit om aan te raken

Wilt u onze producten van dichtbij ervaren? Bestel een gratis handmonster om een nog beter beeld te krijgen van de kwaliteit en de uitstraling.