BLACKPRINT: De opdracht voor de uitbreiding kwam voort uit een gewonnen prijsvraag in 2022. Uw bureau is gevestigd in München, maar u werkte vooral in Zwitserland. Hoe kwam dat zo?

Marc Ritz: Onze oprichting hangt direct samen met die prijsvraag. Otto Closs en ik besloten samen verder te gaan nadat we de competitie in Davos wonnen. Daarvoor werkten we bij verschillende bureaus — Otto onder meer bij Herzog & de Meuron in Basel, ik in Frankfurt en Darmstadt. In Zwitserland krijgen jonge bureaus via open prijsvragen daadwerkelijk kansen: daar telt de kwaliteit van het ontwerp zwaarder dan een lange referentielijst. In Duitsland is toegang tot procedures veel sterker gekoppeld aan ervaring en portfolio.

BLACKPRINT: Dus het bureau ontstond ná de prijsvraagwinst?

Marc Ritz: Precies. We speelden al langer met het idee om zelfstandig te worden, maar dit project gaf de doorslag. De gemeente wilde de bestaande campus aanvullen met een innovatief en duurzaam gebouw. Het aanwezige gebouw op de locatie werd als “sloopwaardig” beschouwd. Wij hebben juist ingezet op behoud en doorontwikkeling, om de aanwezige grijze energie te benutten.

BLACKPRINT: Stedenbouwkundig positioneert het gebouw zich logisch tussen twee bestaande volumes.

Marc Ritz: Het betrof een verbindingsgebouw uit de jaren zestig, bestaande uit twee naast elkaar gelegen volumes met afzonderlijke trappenhuizen. In plaats van dit als beperking te zien, beschouwden wij het als uitgangspunt.

Ons doel was de bestaande schoolplaats zo min mogelijk aan te tasten en de structuur te transformeren tot een nieuw geheel.

BLACKPRINT: Daarmee week u af van wat in de prijsvraag werd verwacht.

Marc Ritz: Inderdaad. We hebben het bestaande volume aan de lange zijden uitgebreid en een extra verdieping toegevoegd. De nieuwe gebouwschil omsluit de bestaande structuur volledig — thermisch geoptimaliseerd en architectonisch samenhangend. Tussen de twee voormalige trappenhuizen introduceerden we een centraal atrium. Door de aanbouw aan het trappenhuis ontstond bovendien een split-level-structuur, waarbij vloerniveaus telkens een halve verdieping verspringen. Dat zorgt voor korte routes en ruimtelijke dynamiek. De begane grond vormt een vloeiende overgang tussen straat en schoolplein.

Achteraanzicht van de nieuwbouw. De daktuin op de verdieping geeft het schoolcentrum extra ruimtelijke kwaliteit.

BLACKPRINT: Van buiten oogt het als nieuwbouw, terwijl het in feite een hybride is.

Marc Ritz: We wilden laten zien dat een gebouw niet beschermd hoeft te zijn om behoudenswaardig te zijn. In Duitsland wordt het vaak als zwart-wit benaderd: monument of sloop. Wij vinden dat er meer nuance nodig is. Een gebouw uit de jaren zestig kan esthetisch gedateerd ogen, maar in Davos was de constructieve kern nog volledig intact. Daarom hebben we het gebouw gedeeltelijk ontmanteld, maar de dragende structuur volledig behouden. Juist daar zit immers het grootste deel van de energetische investering.

Sommige onderdelen, zoals de betonnen vloeren, moesten om brandveiligheidsredenen worden bekleed. Andere elementen, zoals de balustrades, konden worden behouden en opnieuw toegepast. Het resultaat is een hybride van bestaand en nieuw, waarin de geschiedenis van het gebouw leesbaar blijft — en dat tegelijk een voorbeeld kan zijn voor de volgende generatie. Ongeveer 40% van de bouwmassa is afkomstig uit het oorspronkelijke gebouw.

BLACKPRINT: Een benadering die ook uw rol als architect opnieuw definieert…

Marc Ritz: Zeker. Het gaat ons minder om het solitaire icoon en meer om het zorgvuldig voortbouwen op wat er al is. Architectuur betekent voor ons verantwoordelijkheid nemen in de tijd: bouwen met oog voor generaties. Het gaat minder om expressie, meer om betekenis en continuïteit.

BLACKPRINT: Hoe wordt het gebouw door gebruikers ervaren?

Marc Ritz: Uit een enquête blijkt dat gebruikers zich graag in het gebouw bevinden. Ons doel was een school te ontwerpen die net zo divers is als haar gebruikers. Daarom hebben we gewerkt met terugtrekplekken, open leerzones, zitplekken aan het raam en flexibel inzetbare groepsruimten. Een centrale rol speelt het nieuw gerealiseerde atrium met zijn open galerijen. Het brengt niet alleen veel daglicht diep het gebouw in, maar functioneert ook als volwaardige leer- en verblijfsruimte. Over meerdere niveaus ontstaan zichtlijnen en ontmoetingen, waardoor spontaan uitwisseling plaatsvindt. Het is niet langer slechts een verkeersruimte, maar het hart dat het gebouw bijeenbrengt.

Het atrium brengt daglicht diep in het gebouw en stimuleert ontmoeting.

BLACKPRINT: Welke ruimtelijke principes zijn verder bepalend?

Marc Ritz: Met zogenoemde enfilades — onderling te schakelen klaslokalen — ontstaan extra pedagogische mogelijkheden. Ruimten kunnen worden geopend en met elkaar verbonden, maar ook worden afgesloten wanneer concentratie of rust nodig is. Aanvullend hebben we met name in de aula en het eetgedeelte gewerkt met flexibele gordijnen. Aanleiding was de overgang naar een school voor dagonderwijs. De gordijnen maken het mogelijk om ruimten afhankelijk van de situatie open of gesloten te gebruiken en dragen bovendien bij aan een betere akoestiek. Het interieurconcept wordt aangevuld met een dakterras aan de achterzijde. Dat idee ontstond omdat het schoolplein sterk verhard was en we een groene verblijfsplek wilden toevoegen. Tijdens de verdere uitwerking is het oorspronkelijke plan om constructieve redenen teruggebracht. Uiteindelijk is een compacte daktuin gerealiseerd, die aan het einde van de zomer is beplant. De volledige ruimtelijke werking zal zich pas komend jaar echt laten ervaren.

De onderling te schakelen klaslokalen kunnen naar behoefte flexibel worden gekoppeld of afgesloten.

In de aula en het eetgedeelte zijn akoestische gordijnen toegepast, waarmee ruimten flexibel kunnen worden gescheiden of samengevoegd.

BLACKPRINT: Welke rol speelt de gevel in uw concept?

Marc Ritz: Binnen hebben we de houtstructuur bewust zichtbaar gelaten. Aan de buitenzijde valt door de groene kleurstelling van een afstand niet direct op dat het om een houten gevel gaat. In plaats daarvan hebben we de horizontale geleding van de naastgelegen gebouwen overgenomen en in de plint gekozen voor zichtbeton, als verwijzing naar de sporthal. De groene tint sluit aan bij het omringende landschap en de dennenhellingen rond Davos en keert in het interieur subtiel terug — bijvoorbeeld in radiatoren, balustrades en enkele accenten — maar nooit overheersend.

Het doel was een samenhangend geheel dat rijk is aan nuance, zonder monotoon te worden.

BLACKPRINT: Kunt u iets zeggen over verwarming, ventilatie, materiaalgebruik en energieprestaties?

Marc Ritz: Met de nieuwe gebouwschil konden we voldoen aan de huidige nieuwbouweisen. De houtskeletstructuur maakt flexibele indelingen mogelijk en vormt daarmee de basis voor een duurzaam gebruik op lange termijn. Daarnaast hebben we houten binnenwanden, kalkpleister en kurkvloeren toegepast om een gezond en stabiel binnenklimaat te creëren. Daarbij was het essentieel dat met name de intensief gebruikte zones voldoende robuust zijn. In eerste instantie had de opdrachtgever zorgen dat kinderen op de houten oppervlakken zouden tekenen, maar in de praktijk wordt het gebouw met veel zorg behandeld. Ons concept wordt aangevuld met low-tech oplossingen voor ventilatie en klimaatbeheersing: de ramen kunnen handmatig worden geopend en het atrium werkt als een natuurlijke schoorsteen voor nachtkoeling. Dankzij aansluiting op een geothermisch systeem konden bovendien conventionele radiatoren worden toegepast.

Zo is het oorspronkelijke ontwerp van prijsvraag tot realisatie overeind gebleven. Samen met de opdrachtgever hebben we niet star voorschriften gevolgd, maar steeds pragmatisch gezocht naar de best passende oplossing.

BLACKPRINT: En de kosten?

Marc Ritz: We zijn zelfs licht onder de begroting gebleven. Dat was mede mogelijk dankzij het vertrouwen van de opdrachtgever en een nauwe samenwerking met een lokaal bureau voor de uitvoering. Kosten en kwaliteit bleven daardoor continu in balans.

BLACKPRINT: Naast de prijsvraag voor de nieuwbouw in Davos hebt u ook deelgenomen aan tal van andere prijsvragen voor schoolgebouwen en woonprojecten in Zwitserland. Wat typeert de werkwijze van uw bureau?

Marc Ritz: Voor ons staat de bestaande context altijd centraal. In Davos stelden 30 van de 32 inzendingen sloop voor. Alleen wij en één ander team kozen voor behoud. Juist dat heeft uiteindelijk de doorslag gegeven en bevestigt ons in onze overtuiging dat je niet automatisch moet slopen alleen omdat dat eenvoudiger lijkt.

Tegelijkertijd willen we ook niet dogmatisch alles behouden. We onderzoeken zorgvuldig wat bouwkundig, ruimtelijk of constructief waardevol is, hergebruiken onderdelen en integreren bestaande elementen opnieuw waar dat zinvol is.

Het gaat om CO₂-reductie, zorgvuldig omgaan met grondstoffen en waardering voor wat er al is. En om het actief aanbieden van alternatieven, in plaats van uitsluitend aan verwachtingen te voldoen.

BLACKPRINT: Was dat ook een reden om zelfstandig te worden?

Marc Ritz: Absoluut. We komen allebei uit gerenommeerde bureaus, maar die profileren zich niet expliciet op duurzaamheid. Wij wilden juist een bureau oprichten dat zijn overtuiging niet inruilt voor projectvolume of commercieel succes.

Voor ons is het belangrijker om dingen zorgvuldig en inhoudelijk juist te doen dan om zoveel mogelijk te bouwen. Projecten die niet bij onze visie passen, nemen we niet aan — dat is het voordeel van een klein bureau. 

Het project in Davos heeft ons daarin enorm gesterkt en gemotiveerd.

BLACKPRINT: Op uw website staan nog meer onderwijsprojecten, zoals het Schulhaus Hofmatt, waar u eveneens een bestaand gebouw wilt optoppen en behouden. Of het circulair ontworpen Schulhaus Aussenwachten, waarin een bestaande schuur wordt geïntegreerd en een nieuw dorpscentrum ontstaat.

De begane grond en de verdiepingen zijn voorzien in hout, stro en leem; voor het vluchttrappenhuis is het gebruik van gerecycled beton voorzien…

Ook bij het Schulhaus Hofmatt wordt een extra bouwlaag op het bestaande gebouw toegevoegd.

Het trappenhuis vormt het verticale hart van het Schulhaus Aussenwachten en verbindt de verschillende bouwlagen tot een centrale ontmoetingsruimte.

Marc Ritz: Ja, beide projecten zijn prijsvraaginzendingen. Over enkele daarvan moet de definitieve beslissing nog worden genomen. Daarnaast werken we momenteel aan verbouwingen, studies en haalbaarheidsstudies, onder meer voor de stad München.

Tijdens de bouwfase in Davos lag onze volledige focus op dat project — dat was een intensieve periode. Inmiddels werken we weer nadrukkelijker aan prijsvragen in Zwitserland en proberen we ook in Duitsland toegang te krijgen tot procedures, wat binnen het complexe Duitse aanbestedingssysteem nog altijd een uitdaging is.

BLACKPRINT: Naast uw werk als architect bent u samen met Otto Closs in Karlsruhe actief als gastprofessor…

Marc Ritz: Ja, dat doen we allebei met veel plezier. Het biedt ons de mogelijkheid om onze visie en ervaring door te geven en studenten te inspireren. We merken dat zij duurzaamheid inmiddels actief agenderen en gericht vragen hoe bestaande gebouwen respectvol kunnen worden doorontwikkeld. Dat motiveert ons en laat zien dat onze benadering steeds breder wordt gedragen. Vroeger stonden we er vaak alleen voor wanneer we pleitten voor behoud van bestaande structuren.

BLACKPRINT: Hoe ziet u de ontwikkeling van duurzaam bouwen in de komende tien jaar?

Marc Ritz: Ik ben daar optimistisch over. In Zwitserland is men op dat vlak al duidelijk verder. Daar worden in prijsvragen steeds vaker criteria meegewogen die wij essentieel vinden, zoals het waarderen van bestaande structuren en het terugdringen van CO₂-uitstoot. We hopen dat deze benadering zich ook in Duitsland sterker zal verankeren. In kostenramingen wordt de bestaande bouw nog te vaak ongunstig beoordeeld, terwijl zij een groot potentieel in zich draagt. Het gaat erom slimme oplossingen te ontwikkelen, duidelijke prioriteiten te stellen, zorgvuldig met grondstoffen om te gaan en zichtbare elementen bewust te behouden. Communicatieve kracht, overtuigingsvermogen en doorzettingsvermogen zijn daarbij net zo belangrijk als inspirerende voorbeelden. Het schoolcentrum in Davos laat zien dat een creatieve en respectvolle omgang met bestaande structuren daadwerkelijk werkt.

BLACKPRINT: Hartelijk dank voor het gesprek.

Interview: Robert Uhde