Unseren Bestand neu denken

Interview met architect Kay Künzel over het 'Energiesprong'-principe

// Met het programma ‘Energiesprong’ worden in Nederland al jaren complete rijenwoningen en meergezinsgebouwen snel en betaalbaar gerenoveerd met behulp van seriematig geprefabriceerde ‘plug-and-play-gevels’. Ook in Duitsland wint dit concept inmiddels terrein. We spraken hierover met architect Kay Künzel van ‘raum für architektur’ uit Wachtberg bij Bonn, die al jarenlang houten prefab gevelsystemen toepast in zijn projecten.

Hoe interessant nieuwbouwprojecten met minimale energiebehoefte ook mogen zijn: in de praktijk wordt jaarlijks slechts één à twee procent van de gebouwvoorraad in Duitsland vernieuwd. Dat betekent dat op elke nieuwbouw vijftig tot honderd bestaande gebouwen staan. De grootste bijdrage aan de energietransitie moet dus komen uit de energetische renovatie van bestaande gebouwen. Een veelbelovende aanpak daarvoor is het in Nederland succesvolle ‘Energiesprong’-programma, dat inzet op seriële renovatie met geprefabriceerde gevel- en dakmodules. De uitvoering baseert zich deels op productiemethoden uit de auto-industrie.

Een schoolvoorbeeld van een geslaagde seriële renovatie in alle opzichten – Meergezinswoning met 27 wooneenheden

BLACKPRINT: Meneer Künzel, met het ‘Energiesprong’-programma worden in Nederland al jaren hele woonwijken gerenoveerd met geprefabriceerde gevelmodules. Om de beoogde nul-op-de-meter-standaard te behalen, worden ook warmtepompen, warmteterugwinning, geprefabriceerde dakopbouwen en PV-modules ingezet. Inmiddels wint het concept ook in Duitsland terrein: er worden momenteel meer dan 11.000 woningen voorbereid voor seriële renovatie volgens dit principe. U behoort tot de eerste architecten in Duitsland die hiermee werken. Wat heeft u overtuigd?

Kay Künzel: Voor mij draait het vooral om de enorme uitdaging die de bestaande gebouwvoorraad vormt in het kader van klimaatbescherming. Het via de Deutsche Energie-Agentur (dena) geïntroduceerde Energiesprong-principe biedt daarvoor krachtige oplossingen. Extra motivatie voor mij is dat ik al jaren werk met houten prefab elementen. Hout, in combinatie met natuurlijke isolatiematerialen en flexibele ontwerpopties voor gevel en interieur, is voor mij de meest consistente materiaalkeuze. De bouwsector is complex genoeg – als ik dan een ‘gereedschapskist’ heb met gestandaardiseerde en schaalbare oplossingen, helpt mij dat om sneller en consistenter hoogwaardige woonruimte te realiseren.

BLACKPRINT: Bij welk project heeft u het Energiesprong-principe voor het eerst volledig toegepast?

Kay Künzel: We hebben het principe volledig toegepast bij de renovatie van een zeven verdiepingen hoog appartementsgebouw uit de jaren zestig met 27 wooneenheden in Frankfurt. We hebben het gebouw energetisch én visueel getransformeerd met geprefabriceerde houten gevelelementen inclusief moderne erkers. Deze elementen zijn digitaal ontworpen, in de fabriek volledig geprefabriceerd, geïsoleerd met cellulose en voorzien van driedubbele hout-aluminium ramen en buitenjaloezieën. Met aanvullende maatregelen zoals warmteterugwinning en een PV-installatie op het dak konden we het warmteverbruik met een factor 40 reduceren. De oude 120 kW gasketel is vervangen door een compacte warmtepomp van slechts 3,26 kW. Verder hebben we de dakkapellen vergroend, de binnenplaats onthard en het regenwater in 25.000-liter tanks opgeslagen om de warmtepomp van energie te voorzien. Het resultaat is een passiefhuis-standaard met netto energieoverschot!

De seriematig geprefabriceerde houten gevels met moderne erkers en de drievoudig beglaasde aluminium-houten ramen met jaloezieën leveren een belangrijke bijdrage aan de energetische renovatie.

BLACKPRINT: Waren er bij dit project bijzondere uitdagingen?

Kay Künzel: Absoluut. De grootste uitdaging was dat het gebouw grotendeels bewoond bleef en dat we geen renovatie-gerelateerde huuropzeggingen wilden doen. De seriematige aanpak van Energiesprong bood precies de juiste methode om verdieping voor verdieping geprefabriceerde modules aan te leveren en te monteren. De volledige bouw- en ontwerpprocessen zijn BIM-conform uitgevoerd – van digitale opmeting tot CNC-gestuurde productie. Alle elementen werden als in een Lego-systeem individueel gesneden, genummerd, geproduceerd, gestapeld en nauwkeurig gedocumenteerd. Zo ontstonden complete gevelelementen inclusief balkonuitbreidingen, ramen, vensterbanken, valbeveiliging, zonwering, bekabeling en installaties.

De volledig geprefabriceerde elementen werden per verdieping naar de bouwplaats geleverd en gemonteerd.

BLACKPRINT: De woonkwaliteit moet na de renovatie aanzienlijk zijn toegenomen…

Kay Künzel: Zeker! Het gebouw was meer dan 60 jaar oud. De gevel op zich functioneerde nog, ondanks het gebrek aan isolatie. Maar de installaties en het interieur voldeden niet meer aan de eisen van deze tijd. Alles moest worden vernieuwd: elektra, waterleidingen, sanitair. We hebben ook een lift toegevoegd, de woningen uitgebreid met erkers, en het restaurant op de begane grond volledig gerenoveerd. Daarbij kwamen nieuwe vloeren, badkamers en toiletten. De bewoners ervaren nu een sprong vooruit – van verouderd naar eigentijds wonen.

BLACKPRINT: Klinkt positief. Maar hoe zit het financieel? Hoe snel verdienen de investeringen zich terug?

Kay Künzel: Eigenlijk is de financiële balans al vanaf dag één positief. We hadden hier een gebouw dat nauwelijks nog verhuurbaar was. Ondanks de hoge investeringen ligt de terugverdientijd onder de tien jaar! En dan heb je nog niet eens meegerekend dat de hoge kwaliteit decennialang standhoudt. We hebben dus een gebouw dat in de komende 30 tot 50 jaar nauwelijks onderhoud vergt. Dat is echt duurzaam én economisch verantwoord.

BLACKPRINT: En hoe is het geregeld met de huurprijzen?

Kay Künzel: We hebben gekozen voor een sociaal verantwoord model. Naast lagere verwarmingskosten zijn ook andere kosten zoals kabeltelevisie of gedeeld internet collectief geregeld. Dankzij deze aanpak ontstond ruimte voor investeringen. We zijn overgestapt op een all-in warmhuurmodel. Tegelijkertijd kregen bewoners meer ruimte, natuurlijke materialen, gezonde oppervlakken, betere akoestiek en passieve koeling door vergroening. De huur is iets gestegen, maar de meerwaarde is aanzienlijk. Alles werd in overleg sociaal verantwoord afgestemd – voor iedereen voordelig.

Meerwaarde voor iedereen: Na de renovatie een aanzienlijk hoger wooncomfort voor de huurders bij slechts licht gestegen huurprijzen – aanzienlijke waardestijging van het vastgoed voor de eigenaar met een snelle terugverdientijd van de investering.

BLACKPRINT: Een groot succes dus. Waarom is seriële renovatie dan nog geen breed gedragen standaard ...

Kay Künzel: Goed, weerstand is er natuurlijk altijd. Maar in principe groeit het bewustzijn over geïndustrialiseerde bouwprocessen zowel in de industrie als bij gespecialiseerde bedrijven. Zeker nu, nu de nieuwbouwmarkt is ingestort. Natuurlijk moeten processen zich eerst aanpassen en op elkaar worden afgestemd aan de kant van alle betrokkenen. Dat kost nu eenmaal tijd. Het Energiesprong-concept biedt in dit opzicht een open principe waarbij iedereen kan overwegen wat zijn of haar bijdrage aan een serieel proces kan zijn. En het is echt niet zo dat we in Duitsland geen ervaring hebben met modulair en seriematig bouwen. Kijk bijvoorbeeld naar het terugkerende model van de Plattenbau of naar de prefabwoningindustrie, die een catalogusaanbod voor eengezinswoningen heeft ontwikkeld. Dit zijn allemaal geoptimaliseerde bouwprocessen voor een heel specifieke behoefte.

BLACKPRINT: Heeft u de indruk dat seriële renovatie volgens het Energiesprong-principe zich verder zal doorzetten?

Kay Künzel: Ik zeg het met enige voorzichtigheid – het hangt altijd af van de betrokken partijen. In principe hebben we in Duitsland genoeg woningen voor 80 miljoen mensen. Die moeten we behouden en verbeteren. Tegelijkertijd lopen de kosten voor nieuwbouw op tot wel 10.000 euro per vierkante meter – ook omdat niemand bereid is af te zien van kortetermijnrendement. In plaats van het Weense model te volgen, waarbij de stad haar voorkooprecht inzet om betaalbare huren te garanderen, laten we nieuwbouw grotendeels over aan de vrije markt. Maar dat het ook anders kan, hebben we onlangs aangetoond bij een gesubsidieerd woningbouwproject nabij Aken: betaalbare passiefhuizen in houtbouw met een seriële aanpak. En de mensen wonen daar voor zeven euro per vierkante meter. Het kán – als je het maar wilt!

BLACKPRINT: Nog een vraag: uw bureau raum für architektur is lid van Green X Future Building Solutions. Speelt dit netwerk van bouwpartners ook een rol bij de realisatie van seriële renovaties?

Kay Künzel: Green X Future Building Solutions is een gegroeid netwerk – een samenwerking niet alleen van ingenieurs en architecten, maar ook van materiaalleveranciers, producenten, houtbouwbedrijven en systeemleveranciers. De beweging is ruim twintig jaar geleden ontstaan vanuit de motivatie om energiezuiniger, eenvoudiger en ecologischer te bouwen. En dat netwerk bestaat nog steeds – inmiddels is het echter flink gegroeid. Het is telkens weer mooi om te zien hoe groot deze industriële partners en architectenbureaus inmiddels zijn geworden. En dat je vandaag de dag met echte professionals werkt!

BLACKPRINT: Hartelijk dank voor dit gesprek!

Interview door Robert Uhde.