BLACKPRINT: Mevrouw Körner, u bouwt momenteel in Messel een appartementengebouw dat met strobalen wordt geïsoleerd. In de fundering vervangen schuimglasplaten van gerecycled glas de klassieke betonplaat. Hoe is dit project ontstaan?

Susanne Körner: Het project begon met een opdrachtgever die vanaf het eerste moment duurzaam en klimaatvriendelijk wilde bouwen. Messel bood ons de kans om onze ervaring uit twintig jaar bouwen met strobalen en hout in te zetten. Al in 2005 realiseerden we in Hessen met het „Bambushaus” ons eerste gebouw met strobalenisolatie. Sindsdien hebben we veel geleerd over houtbouw, stro als isolatiemateriaal en de manier waarop verschillende materialen goed met elkaar kunnen samenwerken.

BLACKPRINT: Stond de opdrachtgever meteen open voor zo’n experimentele aanpak?

Susanne Körner: Ja, absoluut. De opdrachtgevers zijn zelf landbouwers. Stro lag voor hen dus voor de hand: ze kennen het materiaal uit hun eigen bedrijf en wilden het ook zelf leveren. Ze kwamen bij ons terecht omdat wij ervaring hadden met deze manier van bouwen. Tegelijk houden we ons al jaren bezig met constructies zonder beton, juist om de CO₂-uitstoot te verlagen. Beton scoort op het gebied van duurzaamheid niet bepaald goed; de CO₂-voetafdruk is enorm.

BLACKPRINT: Hoe is het huis constructief opgebouwd?

Susanne Körner: Het gebouw is opgezet als meerlaagse houtskeletbouw. De draagconstructie bestaat uit hout; houtplaatmateriaal zorgt voor de stabiliteit. De buitenwanden zijn geïsoleerd met geperste strobalen uit de regio en zorgen volledig voor de isolatie. Aan de buitenzijde beschermt een minerale pleister tegen vocht. De wandopbouw is dampopen, zodat vocht naar buiten kan worden afgevoerd. Dat is bij strobalenbouw essentieel. Met wanddiktes van 45 tot 50 cm en een U-waarde van circa 0,13 W/m²K presteert het huis aanzienlijk beter dan veel conventionele nieuwbouw. Ook de jaarlijkse primaire energiebehoefte en de warmtevraag blijven ruim onder de wettelijke eisen van de KfW-efficiëntiehuisstandaard.

BLACKPRINT: Naast de dragende hout-stro-constructie valt ook de fundering op. In plaats van een klassieke betonplaat past u hier voor het eerst prefab schuimglasplaten toe...

Susanne Körner: Ja, dat klopt. In eerdere projecten werkten we al met schuimglasgranulaat: een gerecycled, drukvast materiaal dat ook isolerende eigenschappen heeft. Voor Messel passen we nu voor het eerst prefab schuimglasplaten toe. Vergeleken met klassieke betonplaten levert dat een duidelijke CO₂-reductie op. De platen van Glapor bestaan uit gerecycled glas, zijn drukvast, warmte-isolerend, ongevoelig voor vocht en gaan zeer lang mee. Ze dragen de krachten van het gebouw af naar de ondergrond. In de meerlaagse woningbouw is Messel de eerste toepassing van Glapor-platen als alternatieve fundering. In meerdere opzichten is dit dus pionierswerk.

BLACKPRINT: En voor de afdichting boven de schuimglasplaten hebt u het EPDM-membraan HERTALAN® EASY COVER ingezet

Susanne Körner: Ja, via Glapor kwam ik bij het HERTALAN®-membraan van CARLISLE® CM Europe terecht. Het membraan voldoet aan alle relevante normen voor de afdichting van gebouwen en is geschikt voor situaties met zware waterbelasting. Juist bij een dampopen gebouw met strobalenisolatie is dat belangrijk: de isolatiewaarde moet ook op lange termijn behouden blijven, anders komt de hele CO₂-arme materiaalkeuze onder druk te staan. Tegelijk past het membraan goed binnen het duurzaamheidsconcept van het gebouw. Het gaat lang mee, vraagt weinig onderhoud en kan later weer worden verwijderd. Zulke details zijn bepalend. Een duurzame constructie werkt alleen als alle lagen op elkaar zijn afgestemd, technisch én ecologisch.

BLACKPRINT: Hoe reageerden de vakmensen op deze ongebruikelijke materialen?

Susanne Körner: In het begin was er zeker twijfel, vooral over het gebruik van schuimglasplaten in plaats van een gewapende betonplaat. Daar zijn nog nauwelijks praktijkvoorbeelden van, dus voor uitvoerende bedrijven is het echt nieuw. Met hout-strobalenbouw is inmiddels meer ervaring opgedaan en er zijn ook meer gerealiseerde voorbeelden. Daarnaast hebben we de vakmensen in de timmerwerkplaats gericht geschoold. Toen iedereen eenmaal vertrouwd was met de materialen, verliep de uitvoering heel goed. De strobalen zijn stevig geperst en aan beide zijden bekleed, zodat aan de brandveiligheidseisen wordt voldaan.

BLACKPRINT: Duurzaamheid wordt vaak teruggebracht tot de energie die een huis tijdens het gebruik verbruikt. Hoe belangrijk is het volgens u om de CO₂-voetafdruk al in de bouwfase mee te nemen?

Susanne Körner: Dat aspect wordt inderdaad vaak onderschat. Lange tijd lag de nadruk bijna volledig op gebruiksenergie: verwarming, stroom en installatietechniek. Inmiddels weten we dat 40 tot 50 procent van de uitstoot van een nieuw gebouw al ontstaat voordat het in gebruik wordt genomen, door productie, transport en montage van bouwmaterialen. Precies daar kunnen we veel winnen. Door beton, staal en op aardolie gebaseerde isolatiematerialen te beperken of te vermijden, zijn grote besparingen mogelijk. Hoe meer je kiest voor natuurlijke en hernieuwbare bouwmaterialen, hoe lager de primaire energiebehoefte van een gebouw wordt. Messel laat zien wat er mogelijk is wanneer duurzaamheid vanaf het begin onderdeel is van het ontwerp.

BLACKPRINT: Samen met uw bureaupartner Tilman Schäberle bouwt u al meer dan twintig jaar met hernieuwbare grondstoffen. Is uw kijk daarop in de loop der tijd veranderd?

Susanne Körner: De basishouding is hetzelfde gebleven, maar de urgentie is veel groter geworden. Vroeger was bouwen met stro of hout een niche; je moest veel uitleggen en mensen overtuigen. Tegenwoordig komen opdrachtgevers vaak al met gerichte vragen en ideeën. Tegelijk zijn de eisen strenger geworden, door normen, kosten en tijdsdruk. Duurzaamheid moet vanaf de eerste schets vanzelfsprekend in de planning zitten. Je kunt het er niet achteraf nog even aan toevoegen.

BLACKPRINT: De opdrachtgever was nauw betrokken, ook bij de oogst van het stro.

Susanne Körner: De opdrachtgever kende het materiaal al uit eigen ervaring. We hebben het stro samen geoogst en direct verwerkt. Daardoor waren de afstanden kort, de kwaliteit hoog en de logistiek overzichtelijk. We werkten met drie verschillende partijen stro uit de regio. Lengte, dichtheid en droogte moesten daarom steeds zorgvuldig worden gecontroleerd.

BLACKPRINT: Waren er bijzondere uitdagingen rond de goedkeuring?

Susanne Körner: De strobalen worden gecontroleerd via een bouwrechtelijk erkende CE-markering volgens de deelstaatbouwverordening (LBO). Zodra die er is, kunnen ze worden toegepast volgens de voorschriften van de bouwtechnische goedkeuring. Voor de schuimglasplaten was die goedkeuring al aanwezig; alleen de draagkracht moest nog worden aangetoond. Dat is allebei zonder problemen verlopen.

BLACKPRINT: Ziet u het project in Messel als een model dat ook naar grotere gebouwen kan worden vertaald?

Susanne Körner: Ja, absoluut. De modulaire bouwwijze is uitstekend schaalbaar. Natuurlijk moet je per locatie kijken naar de plek, de bodem en de vergunningen, maar het basisprincipe is goed overdraagbaar. Juist dit soort oplossingen hebben we nodig: functioneel, duurzaam en herhaalbaar.

BLACKPRINT: Laten we naar een ander innovatief project van uw bureau gaan: het kantoor- en bedrijfsgebouw voor de afvalwatervereniging Michelstadt, dat in 2025 werd voltooid. Wat was het uitgangspunt?

Susanne Körner: Het kantoor- en bedrijfsgebouw voor de afvalwatervereniging Michelstadt is het eerste openbare gebouw in Hessen met strobalenisolatie. Het laat zien dat regionaal en grondstofbewust bouwen geen niche meer hoeft te zijn, maar ook in de dagelijkse praktijk van publieke instellingen kan werken. Tegelijk maakt het gebouw heel concreet hoe je duurzaamheid in een openbaar project kunt doorvoeren.

BLACKPRINT: Dat vraagt veel openheid van de opdrachtgever...

Susanne Körner: Ja, de vereniging loopt in de regio voorop, onder meer met een innovatieve installatie voor de terugwinning van fosfaat uit afvalwater. De opdrachtgever wilde dat de nieuwbouw bij die houding zou passen: functioneel, ecologisch en zuinig met grondstoffen. Vanaf het begin was daarom duidelijk dat de duurzaamheidsambitie verder moest gaan dan energie en efficiëntie alleen. Daarom hebben we bewust gekozen voor regionale bouwmaterialen, strobalenisolatie en lokaal hout.

BLACKPRINT: Hoe is het gebouw constructief uitgewerkt?

Susanne Körner: We kozen voor een klassieke houtskeletbouw in combinatie met strobalenisolatie. Het resultaat is een negatieve CO₂-balans. Het constructiehout voor dak, wanden, binnenwanden en vloeren, maar ook het hout voor gevel, plaatmateriaal en binnenwandbekleding, komt vrijwel volledig uit het bos van Michelstadt. In totaal is ongeveer 130 m³ vuren- en Douglas hout verwerkt; circa 1.200 strobalen uit het naburige dorp zorgen voor de isolatie. De prefabricage van de houtbouw, inclusief de strobalenisolatie, vond plaats in een werkhal van de afvalwatervereniging. Dat verkortte de bouwtijd en hield tegelijk meer waarde in de regio. De gevelvlakken van gebeitste douglas planken zijn licht hellend geplaatst, zodat ze beter beschermd zijn tegen weer en langer meegaan. De dampopen wandopbouw en leembouwplaten met leempleister zorgen bovendien voor een goed vochtbeheer.

BLACKPRINT: En hoe is het interieur aangepakt?

Susanne Körner: Ook binnen gebruiken we natuurlijke materialen, zoals leempleister, resthout, tapijten van geitenhaar en rubbervloeren. De energievoorziening bestaat uit een warmtekrachtkoppeling in combinatie met ventilatie en natuurlijke terugkoeling via een aardwarmtewisselaar. Zo blijft het energieverbruik structureel laag, met tegelijk een gezond binnenklimaat en veel comfort voor de gebruikers.

BLACKPRINT: Een ander bijzonder project van uw bureau is het Bambushaus in Darmstadt, dat al twintig jaar geleden werd gerealiseerd. Wat maakt dit gebouw uniek?

Susanne Körner: Het Bambushaus was in 2005 het eerste gebouw in Duitsland met een dragende bamboeconstructie. Tot op vandaag is het nog steeds het enige. De structuur wordt gedragen door 33 bamboekolommen; destijds was dat een volledig nieuwe benadering. Bamboe fascineert ons omdat het extreem snel groeit, heel sterk en licht is en CO₂ opslaat. De wanden bestaan uit geperste strobalen met leempleister, de isolatie is van hennep en het dak is begroeid. Zo ontstaat een gebouw dat volledig is gebaseerd op hernieuwbare grondstoffen en tegelijk een duidelijke, eigen esthetiek heeft.

BLACKPRINT: Waren er bijzondere uitdagingen bij de uitvoering?

Susanne Körner: Ja, bamboe had destijds in Duitsland nog geen bouwtechnische goedkeuring. We moesten de constructie daarom heel precies aantonen. De verbindingstechniek kwam van een gespecialiseerde leverancier. Ook voor de uitvoerende partijen was de combinatie van bamboe en strobalen nieuw, dus scholing en nauwe samenwerking waren noodzakelijk. Maar zodra iedereen de materialen en hun eigenschappen begreep, liep de uitvoering soepel.

BLACKPRINT: Welke rol speelt esthetiek in uw projecten?

Susanne Körner: Een heel belangrijke rol. Voor ons horen bouwen met natuurlijke materialen en ontwerpkwaliteit bij elkaar. De houten gevel met douglas planken in verschillende breedtes, de natuurlijke materialen in het interieur en de bijzondere wandafwerking geven gebruikers en bezoekers een gevoel van kwaliteit en identiteit. Esthetiek en functie versterken elkaar. Duurzame materialen worden daardoor zichtbaar en voelbaar.

BLACKPRINT: Welke reacties krijgt u van de gebruikers van uw gebouwen?

Susanne Körner: De reacties zijn overwegend positief. Door natuurlijke materialen zoals hout, stro, leem en rubber voelen de ruimten warm en uitnodigend aan. Veel gebruikers waarderen de bijzondere sfeer die deze materialen oproepen, in woningen net zo goed als in kantoren en publieke gebouwen. Duurzaamheid wordt zo direct ervaarbaar, zonder dat je het alleen over techniek of energieverbruik hoeft te hebben.

BLACKPRINT: Mevrouw Körner, hartelijk dank voor het gesprek.