BLACKPRINT: Meneer Elgsaas, het Mjøstårnet geldt als het hoogste houten gebouw ter wereld. Hoe is het project tot stand gekomen en wat was daarbij uw visie?

Øystein Elgsaas: Over het thema 'hoogte' bestaan om te beginnen verschillende definities. Als je ook hybride gebouwen meerekent, zijn er inmiddels enkele gebouwen die iets hoger zijn. Maar als zuivere volhouten constructie zonder betonkern is het Mjøstårnet nog altijd het hoogste houten gebouw ter wereld. Het project gaat terug op het initiatief van projectontwikkelaar Arthur Buchardt, directeur van AB Invest, die zelf in Brumunddal is opgegroeid. Ook het bouwbedrijf Hent AS en toeleverancier Moelven waren betrokken, beide gespecialiseerd in houtproducten. Samen ontstond het idee om een project te realiseren dat de mogelijkheden van de moderne houtbouw internationaal zichtbaar maakt en aantoont dat hout ook op hoogbouwschaal economisch en veilig kan worden ingezet.

BLACKPRINT: Wat was de grootste uitdaging bij de uitvoering van het project?

Øystein Elgsaas: Omdat het project vanaf het begin pionierswerk was, hadden we nauwelijks ervaringsgegevens voor een project van deze omvang. Daardoor kon ook niemand precies zeggen hoe alle onderdelen zouden samenwerken, welke afmetingen de houten kolommen bijvoorbeeld zouden moeten hebben of hoe we de brandveiligheid betrouwbaar konden waarborgen. We moesten daarom veel onderzoek verrichten. Cruciaal was daarbij de nauwe samenwerking met alle betrokkenen: ingenieurs, fabrikanten, het bouwbedrijf en ons team ontwikkelden oplossingen, toetsten die telkens opnieuw en optimaliseerden ze. Uiteindelijk heeft alles heel goed gefunctioneerd.

BLACKPRINT: Vaak waren er ongetwijfeld ook compromissen nodig?

Øystein Elgsaas: Ja, vooral de houten kolommen waren een uitdaging: we wilden ze zichtbaar laten, terwijl de brandveiligheidsvoorschriften tegelijk beschermende maatregelen verlangen. Hier kwam het aan op een zorgvuldige balans. Uiteindelijk konden we aantonen dat kolommen en liggers van gelamineerd hout, vergeleken met een zuivere CLT-bouw, zeer veilig zijn en aan alle eisen voldoen. Ook geluidsisolatie en installatietechniek stelden ons voor complexe opgaven. Grote houten elementen brengen trillingen over, en installaties mogen dragende onderdelen niet verzwakken. Daarom hebben we alles zo eenvoudig mogelijk gehouden, zo veel mogelijk met gestandaardiseerde details gewerkt en sterk ingezet op prefabricage. Dat verkortte de bouwtijd en verhoogde tegelijk de precisie.

BLACKPRINT: En hoe zat het met de autoriteiten? Kreeg u daar ondersteuning, of verliep de samenwerking eerder moeizaam?

Øystein Elgsaas: De lokale autoriteiten waren werkelijk coöperatief. Natuurlijk moesten enkele bouwvoorschriften met betrekking tot de hoogte van het gebouw worden aangepast. En vaak was er aanvankelijk ook scepsis. Sommigen merkten bijvoorbeeld gekscherend op dat we niet het hoogste houten gebouw, maar de hoogste brandstapel ter wereld zouden bouwen. Terwijl het gebruik van hout lang niet zo riskant is als vaak wordt aangenomen. Uiteindelijk hebben we zelfs kunnen aantonen dat het Mjøstårnet dankzij alle uitgebreide veiligheidsmaatregelen tot de veiligste gebouwen van heel Noorwegen behoort.

BLACKPRINT: Het gebouw verenigt woningen, een hotel, een restaurant en publieke ruimten onder één dak. Hoe heeft die functiemix het ontwerp beïnvloed?

Øystein Elgsaas: De mix van verschillende functies was een echte uitdaging. Normaal gesproken volgt een gebouw een helder gedefinieerd constructieraster. In dit geval moesten we zonder een vast systeem werken, wat de ontwerpfase navenanter complex maakte. Als uitgangspunt kozen we vervolgens een klassieke hotelindeling: twee kamers naast elkaar, een gang in het midden. Daarna onderzochten we of twee of drie hotelkamers tot één woning konden worden samengevoegd en welke elementen over alle niveaus heen constant konden blijven. Bijzonder veeleisend waren daarbij de kolommen van één bij één meter. We vroegen ons af of de elementen midden in het appartement geaccepteerd zouden worden of dat we de plattegronden moesten aanpassen. Interessant genoeg waren het uiteindelijk juist de woningen met zichtbare kolommen die het snelst verkocht werden. Mensen waardeerden het eigenzinnige karakter en de tastbare aanwezigheid van het hout.

BLACKPRINT: En hoe is de vormgeving van de gevel tot stand gekomen?

Øystein Elgsaas: De gevelvormgeving wordt uiteindelijk sterk bepaald door de draagconstructie, omdat de diagonale elementen van de houtconstructie de raamposities, de toegang tot de balkons en de hele gevelstructuur hebben beïnvloed. Het resultaat is dat alle niveaus een bekleding van houten panelen en lamelvormige elementen kregen, die zich in een ritmisch terugkerend patroon over het bouwvolume uitstrekt.

BLACKPRINT: Hoe veroudert de gevel van het Mjøstårnet nu, na enkele jaren?

Øystein Elgsaas: De gevel is iets sneller verouderd dan we aanvankelijk hadden verwacht. In het begin discussieerden we erover of de gevel überhaupt zichtbaar van hout moest zijn. Voor de opdrachtgever was echter doorslaggevend dat je van buitenaf meteen ziet dat het een houten gebouw is. Daarom kozen we een houtsoort die goed veroudert, en zetten we bovendien speciale schroeven in zodat er niets roest. Tussentijds hadden we ook overwogen om een glasgevel vóór de houten gevel te plaatsen. Maar bij de sterke temperatuurschommelingen in Noorwegen, van +30 °C tot −30 °C, zouden veel koudebruggen ontstaan; dat wilden we niet riskeren. Bovendien zou de bouw daardoor aanzienlijk duurder zijn geworden. Zo is het gebouw weliswaar iets kostbaarder dan een conventioneel gebouw, maar konden we wel duidelijk sneller, schoner en stiller bouwen. Naarmate het systeem verder gestandaardiseerd raakt, zullen de kosten in de toekomst verder dalen.

De gevelstructuur van houten panelen en lamelvormige elementen strekt zich in een ritmisch terugkerend patroon over het hele bouwvolume uit.

BLACKPRINT: Hoe belangrijk was het gebruik van regionale grondstoffen voor het project?

Øystein Elgsaas: Dat heeft een grote rol gespeeld. We zeggen graag: als je boven op het bezoekersplatform staat, kun je zien waar het materiaal voor de bouw vandaan komt. Het meeste hout komt rechtstreeks uit de regio. Natuurlijk moesten we ook materiaal importeren, zoals CLT-elementen, omdat er in Noorwegen onvoldoende productiecapaciteit voor onze behoefte was. Voor de draagconstructie zelf hebben we echter uitsluitend lokaal hout gebruikt; de productielocaties daarvoor liggen op slechts zo'n vijftien minuten van de bouwplaats. Ook de gevelelementen werden vlakbij vervaardigd. De hele productieketen was extreem kort, van zagerij tot fabriek en bouwplaats. Dat is niet alleen ecologisch zinvol, maar versterkt ook de regio: het geld blijft hier ter plaatse, er ontstaan arbeidsplaatsen en mensen identificeren zich met het project.

BLACKPRINT: Ondanks alle regionale verankering heeft het project grote internationale aandacht getrokken…

Øystein Elgsaas: Ja, het project heeft mensen van over de hele wereld bereikt. We hadden gasten uit China, die ons vroegen om aan een houtproject daar mee te werken. Of architecten uit Denemarken, die nu een houten gebouw in Zweden realiseren. Ik ben daarom heel dankbaar dat ik deel van dit project heb mogen uitmaken. Ik ben in Canada en Denemarken geweest, heb met architecten uit Zürich, Brazilië en de VS van gedachten gewisseld, en met journalisten en televisiezenders gesproken. Internationaal hebben we bijna meer aandacht gekregen dan in Noorwegen.

BLACKPRINT: Parallel aan het Mjøstårnet hebt u ook het masterplan voor de omliggende wijk ontwikkeld. Een kantoorgebouw is al gerealiseerd. Wat staat er nog op de planning?

Øystein Elgsaas: Ja, het nieuwe kantoorgebouw staat op een sokkel met vijf verdiepingen die als kantoorruimte worden gebruikt. Net als bij het Mjøstårnet bestaan de hoofdconstructies uit gelamineerd hout met een kern van massief hout, en ook de gevel neemt het architectonische concept van zijn buurpand over. Het doel van de bouw is om het idee en het succes van het grootschalige gebruik van hout als bouwmateriaal voort te zetten en een harmonieuze totaalvormgeving van de wijk te creëren. Verdere gebouwen zijn in voorbereiding. Daarnaast hebben we een klein openbaar park aangelegd en aan de oever van het meer is inmiddels een kleine haven voor boten gekomen. Bovendien hebben we een tentvormig cultuurgebouw ontworpen. Het is bedoeld als openbaar en cultureel centrum, met een podium voor evenementen. We hebben er vertrouwen in dat het project gerealiseerd wordt.

BLACKPRINT: Het Mjøstårnet integreert naast woningen en publieke functies ook een hotel. Een ander duurzaam hotel hebt u in Trondheim gerealiseerd. Hoe is dat project tot stand gekomen?

Øystein Elgsaas: Ja, we hebben al meerdere hotels ontworpen en kennen de processen heel goed. Het Scandic Hotel Lerkendal in Trondheim behoort tot de energiezuinigste hotels ter wereld; het verenigt naast hotelkamers ook een conferentieafdeling en drie verdiepingen met kantoorruimte. Onze aanpak was destijds sterk op energie-efficiëntie gericht: kleine kamers hebben minder energie nodig, terwijl grote ramen juist de warmteverliezen vergroten. Daarom hebben we het raamoppervlak teruggebracht tot slechts tien procent van de gevel, zorgvuldig gerangschikt, bijna als in het spelletje Tetris. Daardoor produceert het gebouw, afhankelijk van het seizoen, meer energie dan het verbruikt.

BLACKPRINT: In Molde werkt u momenteel aan nog een hotelproject, dat bestaande bouw en nieuwbouw combineert. Welke bijzondere uitdagingen en kansen levert dat op?

Øystein Elgsaas: Het perceel daarvoor ligt direct aan de fjord. Daarom plannen we een publiek toegankelijke begane grond, zodat niet alleen hotelgasten, maar ook andere bezoekers van het grandioze uitzicht kunnen genieten. Tegelijk onderzoeken we zorgvuldig welke elementen van de bestaande structuur we kunnen hergebruiken en welke materialen in de toekomst opnieuw bruikbaar zijn. Want uiteindelijk is het zo: veel gebouwen die we de komende 60 jaar zullen gebruiken, staan er vandaag al. Vaak is het duurzamer om bestaande structuren te blijven gebruiken dan volledig nieuw te bouwen.

Aan de oever van de fjord in Molde plannen VOLL Arkitekter het Superb Hotel, dat oud en nieuw tot één complex samenvoegt.

BLACKPRINT: Dit zijn allemaal heel verschillende projecten. Hoe zou u de filosofie van uw bureau vandaag omschrijven, en hoe heeft die houding zich in de loop der jaren ontwikkeld?

Øystein Elgsaas: In de afgelopen vijftien jaar is onze focus steeds meer richting duurzaamheid verschoven. Twee weken geleden hebben we nu een officieel milieucertificaat ontvangen, dat ons verplicht om consequent duurzame keuzes en oplossingen door te voeren, zowel in de bureauorganisatie als in onze projecten. Daar hoort ook bij dat we opdrachtgevers voor betere oplossingen weten te winnen of hun alternatieven aanreiken die vaak efficiënter en duurzamer zijn dan de oorspronkelijke ideeën.

BLACKPRINT: Naast het besparen van CO₂ speelt ook de aanpassing aan de gevolgen van klimaatverandering een steeds grotere rol. Welke uitdagingen ziet u hier voor de architectuur?

Øystein Elgsaas: Als centraal thema zie ik vooral de hoogwaterbescherming. Bij het Mjøstårnet moesten we daarom ook rekening houden met een hoogwaterniveau dat statistisch eens in de 200 jaar voorkomt en bovendien een meter reserve inplannen, voor het geval extreme weersgebeurtenissen zich voordoen. Zelfs scenario's als storm in combinatie met brand in de toren werden onderzocht. Uiteindelijk hebben we het hele terrein nog wat verhoogd, zodat hulpdiensten ook bij hoogwater kunnen optreden.

BLACKPRINT: Als je naar de technische en ecologische uitdagingen kijkt, rijst de vraag: welke rol zouden architecten hierin in de toekomst moeten innemen?

Øystein Elgsaas: Veel architecten zien zichzelf als creatieve genieën die denken dat ze alles moeten weten. Maar dat klopt natuurlijk niet. We zijn een klein bureau met elf medewerkers, onder wie acht architecten, en we kunnen niet alles zelf afdekken. Taken als energieplanning, materiaalkringlopen of digitale modellen vragen om specialisten. Onze rol is eerder om het kader te stellen en een duurzaam totaalconcept te ontwikkelen. Op die basis brengen we expertises samen en ontwerpen we gebouwen die architectonisch overtuigen en goed in hun omgeving passen.

BLACKPRINT: Hoe houdt u zichzelf bij al deze razendsnelle ontwikkelingen op de hoogte?

Øystein Elgsaas: We doen ons best om hier op de hoogte te blijven. Maar in ons vak word je snel 'oud', omdat alles voortdurend in beweging is. Daarom hechten we veel waarde aan een intensieve uitwisseling met de jongere generatie. In maart hadden we hier in Trondheim bijvoorbeeld een ontmoeting met architectuurstudenten — een soort 'table talk' over architectuur in het algemeen. We hebben daaraan deelgenomen, ook om te horen wat de volgende generatie belangrijk vindt. Het zijn immers de studenten van vandaag die ons vak in de toekomst verder zullen ontwikkelen.

BLACKPRINT: Meneer Elgsaas, hartelijk dank voor het gesprek!