BLACKPRINT: Panie Ehling, Collegium Academicum w Heidelbergu wkracza na nowe ścieżki w celu stworzenia przystępnych cenowo, samodzielnie zarządzanych i ekologicznych mieszkań. Jak doszło do powstania tego zlecenia i co szczególnie Pana w nim zainteresowało?

Frederik Ehling: Punktem wyjścia projektu była grupa studentów, którzy sami doświadczyli napiętej sytuacji mieszkaniowej i dlatego postanowili wspólnie zająć się tym problemem. Z takim nastawieniem rozpoczęli działania i w ramach rozpoczynającej się wówczas Międzynarodowej Wystawy Budownictwa w Heidelbergu zorganizowali warsztaty z różnymi biurami architektonicznymi, aby uporządkować swoje pomysły i skonkretyzować pierwsze cele. Studenci nie mieli gotowego katalogu wymagań, jak inwestor, ale musieli najpierw dowiedzieć się, czego chcą. Ostatecznie grupa zdecydowała się na nas, ponieważ chemia między nami była dobra, a nasze doświadczenie pasowało do ich potrzeb. Podzielaliśmy wiele partycypacyjnych, wspólnotowych i zrównoważonych podejść grupy. Do tego doszedł projekt badawczy Hansa Drexlera, założyciela DGJ, dotyczący konstrukcji z litego drewna bez użycia metalu, opartych na tradycyjnych połączeniach stolarskich, które można realizować w sposób zrównoważony, bez elementów metalowych, wyłącznie za pomocą drewnianych kołków i kołków drewnianych. Jego system budowlany nosi nazwę „Open Architecture”. Ta koncepcja konstrukcyjna przekonała grupę. Od tego momentu wspólnie opracowywaliśmy projekt budowlany krok po kroku.

BLACKPRINT: Jakie kroki były następnie decydujące dla rozwoju projektu?

Frederik Ehling: Najpierw podczas wielu kolejnych warsztatów wspólnie z grupą sformułowaliśmy konkretne wymagania i zapisaliśmy je w specyfikacji. Pomogły nam w tym istniejące wytyczne dotyczące dotacji, takie jak maksymalnie cztery osoby na mieszkanie lub co najmniej 14 m² na pokój, które pomogły nam ustrukturyzować projekt. W ścisłej współpracy ze studentami opracowaliśmy najpierw prototyp mieszkania dla czterech osób, który można powielać dowolną liczbę razy. Na podstawie tego prototypu powstał ostatecznie budynek dla 176 studentów w 46 wspólnotach mieszkaniowych. Ciekawe jest to, że nie zaprojektowaliśmy geometrii budynku w klasyczny sposób, wychodząc od urbanistyki, ale odwrotnie: zaczęliśmy od materiałów, konstrukcji i rzeczywistych potrzeb mieszkaniowych, a następnie opracowaliśmy formę. Fasada z ruchomych drewnianych lameli odzwierciedla to żywe, stale zmieniające się przeznaczenie budynku, widoczne z zewnątrz.

BLACKPRINT: Jak dokładnie zorganizowane są poszczególne wspólnoty mieszkaniowe?

Frederik Ehling: Każda wspólnota mieszkaniowa składa się z wspólnej przestrzeni w środku, wokół której rozmieszczone są indywidualne pokoje i łazienki. Pokoje prywatne składają się z dwóch części: stałej strefy centralnej z łóżkiem, szafą i biurkiem oraz elastycznej strefy o powierzchni 7 m², którą można otworzyć, oddzielić lub zmienić konfigurację zgodnie z własnymi potrzebami. Ściany wewnętrzne można samodzielnie przesuwać lub uzupełniać, dzięki czemu każda wspólnota mieszkaniowa może samodzielnie negocjować zapotrzebowanie na przestrzeń, jej wykorzystanie i konfigurację przestrzenną.

BLACKPRINT: Konstrukcja drewniana, zasady obiegu zamkniętego, strategie low-tech i wysoki stopień prefabrykacji odgrywają kluczową rolę w tym projekcie. Jak oceniają Państwo to pod kątem zrównoważonego rozwoju?

Frederik Ehling: Budynek jest konstrukcją szkieletową z prefabrykowanych elementów drewnianych o wysokości trzech metrów i długości do dwunastu metrów. Taka konstrukcja nie tylko umożliwia elastyczny podział przestrzeni, ale także zapewnia wysoką efektywność wykorzystania zasobów. Dzięki zastosowaniu jednego materiału, jakim jest drewno, budynek można rozebrać, ponownie wykorzystać i poddać recyklingowi. Celowo unikaliśmy systemów kompozytowych, aby nie utrudniać późniejszej rozbiórki. Żelbet stosowany jest tylko punktowo w płycie fundamentowej i w pergoli służącej jako droga ewakuacyjna. W ten sposób system łączy ekologiczne strategie materiałowe z wysoką zdolnością adaptacyjną i metodą budowy, która jest oszczędna pod względem zasobów i zrównoważona.

BLACKPRINT: Uważają Państwo, że budownictwo drewniane jest kluczem do zrównoważonego rozwoju?

Frederik Ehling: Tak, zdecydowanie. Drewno jest ekologiczne, wiąże CO₂ i można je rozebrać. Dla nas kluczowe znaczenie ma konstrukcja z jednego rodzaju drewna: umożliwia ona późniejsze łatwe dostosowanie, recykling lub ponowne wykorzystanie budynków. Prefabrykacja modułów znacznie skraca czas budowy, a jednocześnie zmniejsza zużycie energii i materiałów na miejscu. W połączeniu z naszym systemem bezmetalowych połączeń drewnianych „Open Architecture”, przemyślanymi rozwiązaniami low-tech i maksymalną elastycznością powstał budynek, który jest zarówno ekologiczny, jak i funkcjonalny. Wymagało to dłuższego okresu planowania, w którym intensywnie uczestniczyli wszyscy zainteresowani. Jednak ten dodatkowy wysiłek opłacił się dzięki znacznie wyższej jakości realizacji i dużemu zadowoleniu użytkowników.

Przetłumaczono z DeepL.com (wersja darmowa)

BLACKPRINT: A jak wygląda kwestia kosztów produkcji?

Frederik Ehling: Wymagana była czynsz wraz z opłatami za ogrzewanie w wysokości 270 euro za pokój. Cel ten udało nam się osiągnąć, ponieważ projekt został zrealizowany bez generowania zysków, ale pokrył koszty. Minimalne dodatkowe koszty powstają tylko w przypadku lepszego wyposażenia. Ogólnie rzecz biorąc, system jest praktycznie neutralny pod względem kosztów. Jednocześnie przekonujący jest również standard energetyczny, ponieważ budynek jest prawie gotowy do użytku jako dom pasywny, dzięki czemu ogrzewanie jest potrzebne tylko przez kilka dni w roku. Pokazuje to, że ekonomiczne i ekologiczne budownictwo jest możliwe.

BLACKPRINT: A jak mieszkańcy oceniają ten budynek dzisiaj?

Frederik Ehling: Istnieją dwa poziomy. Po pierwsze, budynek został zbadany w ramach programu badawczego „Variowohnungen” Federalnego Instytutu Badań Budownictwa, Urbanistyki i Przestrzeni jako jeden z około dwudziestu projektów, dzięki czemu wyniki zostały udokumentowane i opracowane w oparciu o dowody. Po drugie, trwa długoterminowe badanie psychologiczne obejmujące ankiety przeprowadzane wśród mieszkańców. Bezpośrednie opinie są bardzo pozytywne. Studenci doceniają przede wszystkim możliwość aktywnego kształtowania rozkładu pomieszczeń. Początkowo istniała spora rezerwa w odniesieniu do izolacji akustycznej. Jednak po kilku testach mieszkańcy mogli bezpośrednio na miejscu przekonać się, jak dobrze działa ta konstrukcja. Ściany są niemal porównywalne z normalnymi ściankami działowymi. Jedna ze studentek w ciągu roku zmieniła położenie elastycznej ścianki aż jedenaście razy, w zależności od potrzeb i przeznaczenia! W ten sposób powstaje żywe laboratorium wspólnego i samodzielnego mieszkania.

BLACKPRINT: Ta elastyczność jest naprawdę niezwykła. W pewnym sensie byliście więc pionierami...

Frederik Ehling: Tak, absolutnie. Projekt ten jest prototypem nowych rozwiązań w budownictwie mieszkaniowym, charakteryzujących się wysoką trwałością i elastycznością. Opracowaliśmy przy tym procedury i konstrukcje, które można zastosować również w innych projektach budowlanych. Podobne podejście zastosowaliśmy na przykład w projekcie spółdzielczym „WohnWerk” w Mannheim lub w projekcie mieszkaniowym „Gemeinsam Suffizient Leben” we Frankfurcie nad Menem. Również w tych przypadkach konstrukcja drewniana bez połączeń metalowych pozwoliła nam zaoszczędzić dużo czasu na planowaniu i umożliwiła elastyczne skalowanie planów pięter.

Projekt mieszkaniowy spółdzielni „WohnWerk” został zaprojektowany jako pięciopiętrowy budynek drewniany o elastycznym rozkładzie pomieszczeń.

BLACKPRINT: Pomysł seryjnej prefabrykacji nie jest historycznie nowy, podobne podejście stosowano już w Bauhausie...

Frederik Ehling: Tak, już 100 lat temu rozważano podobne koncepcje. Jednak po latach 60. i 70. XX wieku wizerunek budownictwa seryjnego znacznie się pogorszył. Od tego czasu poczyniliśmy postępy i wyciągnęliśmy wnioski z popełnionych wówczas błędów. Dzisiaj możemy rozwijać tę ideę, wykorzystując nowe materiały i strategie zrównoważonego rozwoju oraz dostosowując ją do aktualnych potrzeb mieszkaniowych.

Projekt mieszkaniowy „Gemeinsam Suffizient Leben” (Wspólne życie w wystarczalności) we Frankfurcie nad Menem łączy indywidualne możliwości rozwoju z formami życia wspólnotowego.

Budynek „Raumkante” w południowej części Heidelbergu został wykonany w technologii drewnianej konstrukcji szkieletowej. Oferuje on społecznie akceptowalne mieszkania w miejskiej lokalizacji, charakteryzujące się niskimi czynszami i wysoką efektywnością energetyczną.

BLACKPRINT: Oprócz wspólnych form mieszkaniowych DGJ realizuje również inne zadania budowlane. Co łączy te różne projekty?

Frederik Ehling: Architektura jest dla nas zawsze połączeniem aspektów ekologicznych, ekonomicznych, społecznych i kulturowych, które muszą funkcjonować w równowadze. Aby to osiągnąć, myślimy i pracujemy w sposób elastyczny, partycypacyjny i zrównoważony, koncentrując się na konstrukcjach drewnianych, odpowiedniości materiałów i zaangażowaniu użytkowników. Czynnik zrównoważonego rozwoju uważamy za niepodlegający negocjacjom. Decydujące znaczenie dla cyklu życia budynku ma jednak nie tyle standard energetyczny, który obecnie można dobrze zaplanować, ile przede wszystkim sama konstrukcja. Drewno odgrywa tu kluczową rolę. Jednak sam materiał nie jest czynnikiem decydującym, równie ważne są wystarczalność, wymagania użytkowe i ustalenie priorytetów. Nigdy jednak nie działamy dogmatycznie! Ważne jest, abyśmy właściwie wykorzystali duże dźwignie, a pozostałe 20 procent można zaakceptować jako kompromis. Tylko w ten sposób można osiągnąć prawdziwą zrównoważoność.

BLACKPRINT: Pomimo obecnego niedoboru mieszkań, zwłaszcza w miastach studenckich, takie lub podobne koncepcje są realizowane tylko rzadko. Jakie czynniki temu przeszkadzają?

Frederik Ehling: Istnieje kilka powodów takiego stanu rzeczy. Po pierwsze, w wielu instytucjach panuje pewna inercja, przez co zmiany są akceptowane bardzo powoli. Po drugie, często brakuje doświadczenia w zakresie nowych metod budowlanych, a możliwości produkcyjne w zakresie modułowych lub elastycznych systemów drewnianych są ograniczone. Dodatkowo procesy partycypacyjne są czasochłonne. Studentom było łatwiej, ponieważ mogli włożyć w projekt dużo zaangażowania bez konieczności kalkulowania kosztów pracy. W przypadku klasycznych deweloperów takie procesy są znacznie trudniejsze do wdrożenia, ponieważ czas, budżet i ryzyko są bardziej ograniczone. Zasadniczo jest to jednak wykonalne.

BLACKPRINT: A co jest potrzebne, aby zamiast tego dalej promować zrównoważone budownictwo?

Frederik Ehling: Oprócz instytucjonalnej inercji hamującym czynnikiem jest przede wszystkim fakt, że koszty ekologiczne często nie są uwzględniane w cenach. Budownictwo mineralne wydaje się zatem w krótkim okresie tańsze i przez wielu uważane jest za bezpieczne rozwiązanie. Aby bardziej ugruntować zrównoważone budownictwo, potrzebne są przekonujące przykłady praktyczne i odwaga, by podążać nowymi ścieżkami. Tylko w ten sposób można pokazać, że elastyczne, zrównoważone i partycypacyjne formy mieszkania są realistyczne i ekonomicznie opłacalne!

BLACKPRINT: Panie Ehling, dziękujemy za rozmowę!

Wywiad przeprowadził Robert Uhde.